بررسی تخصصی اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی

* گروه ترجمه و تحقیق گالری کلکسیون 110

مقدمه

وقتی به یک اسکناس قدیمی نگاه می‌کنیم، معمولاً اولین چیزی که به ذهن می‌رسد ارزش مالی آن است؛ اما برای یک کلکسیونر حرفه‌ای، هر اسکناس سندی تاریخی است که روایتگر سیاست، اقتصاد، جنگ، استعمار، فرهنگ و حتی هنر یک دوره خاص از تاریخ بشر است. اسکناس‌های 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی (East African Currency Board) دقیقاً از همین اسناد ارزشمند تاریخی هستند؛ اسکناس‌هایی که در نگاه اول تنها تصویری از ملکه الیزابت دوم را روی خود دارد، اما در حقیقت داستان یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های تاریخ جهانی، یعنی امپراتوری بریتانیا، را که می‌گفتند خورشید هرگز در آن غروب نمی‌کند، روایت می‌کند.

این اسکناس‌ها در دوره‌ای منتشر شدند که بریتانیا بخش بزرگی از شرق آفریقا را در اختیار داشت و اقتصاد کشورهای امروزی مانند کنیا، اوگاندا و زنگبار را با یک نظام پولی مشترک اداره می‌کرد. انتشار چنین اسکناسی صرفاً برای تسهیل مبادلات تجاری نبود؛ بلکه نمادی از اقتدار سیاسی، نفوذ اقتصادی و کنترل استعماری بریتانیا بر منطقه‌ای بود که از نظر موقعیت جغرافیایی و منابع طبیعی اهمیت فوق‌العاده‌ای داشت.

با پایان استعمار، اسکناس ۵ شیلینگ آفریقای شرقی و علاوه بر این، اسکناس رقم 20 شیلینگ آفریقای شرقی دیگر یک ابزار پرداخت نیستند، بلکه به دو برگ از محبوب‌ترین اسکناس‌های کلکسیونی جهان تبدیل شده‌اند. وجود تصویر جوان ملکه الیزابت دوم، کیفیت بالای چاپ، طراحی هنری، تیراژ محدود برخی سری‌ها و پیوند مستقیم آن با تاریخ استعمار باعث شده است که این دو برگ اسکناس در میان مجموعه‌داران و سرمایه‌گذاران بازار اسکناس‌های قدیمی جایگاه ویژه‌ای داشته باشد.

ما، در این مقاله فقط به معرفی سادۀ این اسکناس‌ها بسنده نخواهیم کرد، بلکه تاریخچه شکل‌گیری آن‌ها، نقش بریتانیا در شرق آفریقا، علت چاپ تصویر ملکه الیزابت دوم بر روی این اسکناس‌ها، ارزش کلکسیونی، دلایل گران بودن اسکناس‌های استعماری و بسیاری از نکات کمتر گفته‌شده را به‌صورت جامع بررسی خواهیم کرد تا مشخص شود چرا این قطعه کاغذ کوچک، از مهم‌ترین یادگارهای تاریخ پول و استعمار در قرن بیستم به شمار می‌روند.

1 ـ معرفی اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی

اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی از یادگارهای ارزشمند دوران استعمار بریتانیا در شرق آفریقا هستند که زمانی در کشورهایی مانند کنیا، اوگاندا و زنگبار در گردش بودند. این اسکناس‌ها نه‌تنها نمایانگر نظام پولی مشترک این منطقه در قرن بیستم، بلکه از نظر تاریخی و کلکسیونی نیز جایگاه ویژه‌ای دارند و امروزه به‌عنوان یکی از اقلام مورد توجه مجموعه‌داران اسکناس‌های جهان شناخته می‌شوند.

الف ـ چیستی اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی

اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی از اسکناس‌های چاپ‌شده به وسیله شورای پول آفریقای شرقی (East African Currency Board) بودند؛ نهادی که از سال ۱۹۱۹ تا ۱۹۶۶ مسئول انتشار پول در مستعمرات بریتانیا در شرق آفریقا بود. برخلاف تصور بسیاری از افراد، این اسکناس‌ها متعلق به یک کشور مستقل نبودند، بلکه به‌عنوان پول مشترک چندین قلمرو تحت حاکمیت بریتانیا مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

در زمان انتشار این اسکناس‌ها، مردم کنیا، اوگاندا و زنگبار با همین پول خریدوفروش می‌کردند. به بیان دیگر، این اسکناس‌ها همان نقشی را در شرق آفریقا داشتند که امروز یورو در بسیاری از کشورهای اروپایی ایفا می‌کند؛ با این تفاوت که یورو نتیجه همکاری کشورهای مستقل است، اما شیلینگ آفریقای شرقی محصول نظام استعماری بریتانیا بود. اسکناس‌های حاضر دارای ارزش اسمی 5 و 20 شیلینگ هستند؛ واحد پولی که ریشه در نظام پولی بریتانیا دارد. طراحی آن‌ها نیز با استفاده از فناوری‌های پیشرفته چاپ امنیتی انجام شده و از ویژگی‌هایی مانند واترمارک، نقوش گیلوش و چاپ ظریف برای جلوگیری از جعل بهره می‌برد.

در بخش روی اسکناس، تصویر جوانی ملکه الیزابت دوم دیده می‌شود؛ تصویری که متعلق به نخستین سال‌های سلطنت او است. در پشت اسکناس نیز از نقوش گیاهی و طرح‌های تزئینی الهام‌گرفته از طبیعت شرق آفریقا استفاده شده که علاوه بر زیبایی، هویت منطقه‌ای این پول را نیز به نمایش می‌گذارد.

2 ـ  اهمیت تاریخی اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی

اسکناس‌های ۵ و ۲۰ شیلینگ آفریقای شرقی از مهم‌ترین یادگارهای نظام پولی استعمار بریتانیا در شرق آفریقا به شمار می‌روند. این اسکناس‌ها توسط East African Currency Board منتشر می‌شدند و در کشورهای کنیا، اوگاندا، تانگانیکا و زنگبار به‌عنوان پول رسمی در گردش بودند. اهمیت تاریخی آن‌ها تنها به ارزش پولی محدود نمی‌شود، بلکه این اسکناس‌ها نمادی از نفوذ سیاسی، اقتصادی و اداری امپراتوری بریتانیا در آفریقا هستند. حضور تصویر ملکه الیزابت دوم بر روی این اسکناس‌ها، آغاز دوره‌ای جدید در تاریخ امپراتوری بریتانیا را نشان می‌دهد؛ دورانی که هم‌زمان با موج استقلال کشورهای آفریقایی و پایان تدریجی استعمار همراه بود. از این رو، این اسکناس‌ها آخرین نسل از پول‌های استعماری بریتانیا در شرق آفریقا محسوب می‌شوند. امروزه اسکناس‌های ۵ و ۲۰ شیلینگ آفریقای شرقی علاوه بر ارزش تاریخی، به دلیل طراحی هنرمندانه، کیفیت بالای چاپ، تیراژ محدود برخی سری‌ها و ارتباط مستقیم با تاریخ استعمار، در میان مجموعه‌داران و پژوهشگران تاریخ پول، از ارزش کلکسیونی بالایی برخوردارند و از شناخته‌شده‌ترین اسکناس‌های استعماری قرن بیستم به شمار می‌آیند.

الف ـ اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی؛ نمادهای استعمار بریتانیا در آفریقا

اگر بخواهیم تنها یک دلیل برای اهمیت این اسکناس‌ها بیان کنیم، باید بگوییم که نماد نظام استعماری بریتانیا در آفریقا هستند. در قرن نوزدهم و نیمه نخست قرن بیستم، بریتانیا بزرگ‌ترین امپراتوری جهان را در اختیار داشت؛ امپراتوری‌ای که از کانادا تا استرالیا، از هند تا آفریقا را در بر می‌گرفت. اداره چنین قلمرو گسترده‌ای بدون ایجاد یک نظام مالی منسجم امکان‌پذیر نبود. به همین دلیل، دولت بریتانیا در مستعمرات خود نهادهایی به نام Currency Board ایجاد کرد که وظیفه انتشار پول، حفظ ارزش آن و کنترل سیاست پولی را بر عهده داشتند. اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی محصول همین سیاست است.

این اسکناس‌ها تنها وسیله‌ای برای خرید کالا نبودند، بلکه نمادی از این پیام سیاسی بودند که قدرت اقتصادی و مالی منطقه در اختیار لندن قرار دارد. حضور تصویر ملکه بریتانیا بر روی اسکناس نیز این پیام را به‌وضوح منتقل می‌کرد که حاکمیت نهایی از آنِ تاج‌وتخت بریتانیا است. به همین دلیل، امروز این اسکناس برای تاریخ‌پژوهان، اقتصاددانان و کلکسیونرهای اسکناس ارزشی فراتر از ارزش مادی دارد؛ زیرا سندی زنده از نحوه اداره یکی از مهم‌ترین مناطق استعماری جهان در قرن بیستم است.

3 ـ انگلیس در آفریقای شرقی چه می‌کرد؟

بریتانیا از اواخر قرن نوزدهم با هدف کنترل مسیرهای تجاری اقیانوس هند، دسترسی به منابع طبیعی، گسترش نفوذ سیاسی و حفاظت از راه‌های ارتباطی با هند بر بخش‌هایی از آفریقای شرقی مسلط شد. این کشور با ایجاد مستعمرات و نهادهایی مانند East African Currency Board، اقتصاد، تجارت و نظام پولی منطقه را یکپارچه و تحت کنترل خود درآورد. در کنار توسعه راه‌آهن، بنادر و زیرساخت‌های اداری، بریتانیا از منابع کشاورزی، معدنی و موقعیت راهبردی شرق آفریقا برای تقویت قدرت اقتصادی و سیاسی امپراتوری خود بهره می‌برد. این حضور تا دهه ۱۹۶۰ و استقلال کشورهای منطقه ادامه داشت.

الف ـ چرا شرق آفریقا برای بریتانیا اهمیت داشت؟

اگر بخواهیم راز انتشار اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی را درک کنیم، ابتدا باید بدانیم که بریتانیا اصلاً چرا هزاران کیلومتر دورتر از لندن، در شرق قاره آفریقا حضور داشت. پاسخ این سؤال را باید در رقابت قدرت‌های بزرگ قرن نوزدهم جست‌وجو کرد؛ دوره‌ای که مورخان از آن با عنوان «رقابت برای آفریقا» (Scramble for Africa) یاد می‌کنند. در این دوران، قدرت‌های اروپایی از جمله بریتانیا، فرانسه، آلمان، بلژیک، پرتغال و ایتالیا تلاش می‌کردند هرچه سریع‌تر بخش‌های بیشتری از آفریقا را به تصرف خود درآورند. هدف تنها توسعه قلمرو نبود؛ بلکه دستیابی به منابع طبیعی، بازارهای جدید، مسیرهای تجاری و برتری ژئوپلیتیکی اهمیت حیاتی داشت.

شرق آفریقا برای بریتانیا منطقه‌ای استراتژیک بود. این منطقه در امتداد اقیانوس هند قرار داشت و مسیر اصلی ارتباط دریایی بریتانیا با هند ــ که مهم‌ترین مستعمره این کشور محسوب می‌شد ــ از کنار سواحل آن عبور می‌کرد. پس از افتتاح کانال سوئز در سال ۱۸۶۹، اهمیت شرق آفریقا دوچندان شد؛ زیرا کنترل این منطقه به معنای حفاظت از کوتاه‌ترین مسیر دریایی میان اروپا و آسیا بود.

علاوه بر موقعیت جغرافیایی، شرق آفریقا از نظر کشاورزی و منابع طبیعی نیز ارزش فراوانی داشت. قهوه، چای، پنبه، کنف، ادویه، عاج فیل و بعدها مواد معدنی، همگی برای اقتصاد بریتانیا اهمیت زیادی پیدا کردند. ایجاد راه‌آهن، بنادر و زیرساخت‌های اداری نیز با هدف تسهیل استخراج منابع و انتقال آن‌ها به بازارهای جهانی انجام می‌شد.

به همین دلیل، استعمار شرق آفریقا صرفاً یک پروژه نظامی نبود؛ بلکه یک برنامه اقتصادی گسترده به شمار می‌رفت که برای موفقیت آن وجود یک نظام پولی باثبات ضروری بود. اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی دقیقاً در همین چارچوب چاپ شدند.

ب ـ کدام کشورها از اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی استفاده می‌کردند؟

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این اسکناس‌ها آن است که به یک کشور خاص تعلق نداشتند. برخلاف بیشتر اسکناس‌های جهان که توسط بانک مرکزی یک کشور منتشر می‌شوند، این اسکناس در چندین قلمرو مختلف گردش داشت. مهم‌ترین این مناطق عبارت بودند از کنیا (Kenya Colony)، اوگاندا (Uganda Protectorate) و سلطنت زنگبار (Zanzibar Protectorate).

با وجود تفاوت‌های قومی، زبانی و فرهنگی این سرزمین‌ها، همه آن‌ها از یک واحد پول مشترک استفاده می‌کردند. این سیاست باعث می‌شد تجارت میان مستعمرات آسان‌تر شود و دولت بریتانیا بتواند کنترل دقیق‌تری بر اقتصاد منطقه داشته باشد. از نگاه اقتصادی، این نظام شباهت‌هایی با اتحادیه‌های پولی امروزی داشت؛ اما یک تفاوت اساسی وجود داشت: کشورهای عضو این نظام هیچ‌گونه استقلال سیاسی یا اختیار در تعیین سیاست‌های پولی نداشتند و تمام تصمیم‌های کلان در لندن گرفته می‌شد.

4 ـ شورای پول آفریقای شرقی چه نهادی بود؟

شورای پول آفریقای شرقی (East African Currency Board) نهادی مالی بود که در سال ۱۹۱۹ توسط دولت بریتانیا تأسیس شد تا انتشار اسکناس و سکه، حفظ ثبات ارزش پول و مدیریت نظام پولی مستعمرات بریتانیا در شرق آفریقا را بر عهده داشته باشد. این شورا ارز مشترک کشورهای کنیا، اوگاندا، تانگانیکا و زنگبار را منتشر می‌کرد و تا زمان استقلال این کشورها، نقش بانک مرکزی منطقه را ایفا می‌کرد. پس از تشکیل بانک‌های مرکزی ملی در دهه ۱۹۶۰، فعالیت این نهاد به پایان رسید.

الف ـ نهادی که اقتصاد چند کشور را با یک واحد پول اداره می‌کرد

در واقع، نام شورای پول آفریقای شرقی (East African Currency Board) شاید در نگاه نخست یک سازمان ساده مالی به نظر برسد، اما این نهاد یکی از مهم‌ترین ابزارهای اقتصادی امپراتوری بریتانیا در شرق آفریقا بود. این شورا در سال ۱۹۱۹ تأسیس شد و وظیفه داشت اسکناس و سکه منتشر کند، ارزش پول را حفظ نماید، ذخایر ارزی را مدیریت کند و ثبات مالی مستعمرات را تضمین کند. نکته مهم این بود که این نهاد مانند بانک‌های مرکزی امروزی اختیار اجرای سیاست پولی مستقل نداشت؛ بلکه مأمور اجرای سیاست‌هایی بود که دولت بریتانیا تعیین می‌کرد.

در واقع، هر واحد شیلینگ آفریقای شرقی به پشتوانه ذخایر ارزی و ارتباط مستقیم با پوند استرلینگ منتشر می‌شد. این وابستگی باعث می‌شد ارزش پول مستعمرات تقریباً همواره با ارزش پول بریتانیا هماهنگ باقی بماند. از دید لندن، این روش مزایای فراوانی داشت. تاجران انگلیسی بدون نگرانی از نوسانات شدید ارزی در سراسر منطقه فعالیت می‌کردند، هزینه‌های اداری کاهش می‌یافت و انتقال سرمایه میان مستعمرات با سهولت بیشتری انجام می‌شد. اما از دید بسیاری از مورخان، این ساختار بیش از آنکه در خدمت توسعه اقتصاد محلی باشد، ابزاری برای حفظ منافع اقتصادی امپراتوری بریتانیا بود؛ زیرا مستعمرات هیچ اختیاری در تعیین سیاست‌های پولی خود نداشتند و اقتصاد آن‌ها به‌شدت به تصمیم‌های دولت بریتانیا وابسته بود.

ب ـ چرا کشورهای آفریقای شرقی، بانک مرکزی نداشتند؟

یکی از پرسش‌هایی که معمولاً برای علاقه‌مندان تاریخ پول پیش می‌آید این است که چرا کنیا و اوگاندا در آن زمان بانک مرکزی مستقل نداشتند. پاسخ بسیار ساده است؛ زیرا این کشورها هنوز کشور مستقل محسوب نمی‌شدند. آن‌ها یا مستعمره بریتانیا بودند یا تحت‌الحمایه این امپراتوری قرار داشتند. در چنین شرایطی، تشکیل بانک مرکزی مستقل عملاً مفهومی نداشت؛ چرا که سیاست‌های اقتصادی، مالی و پولی از لندن هدایت می‌شد. تنها پس از موج استقلال کشورهای آفریقایی در دهه ۱۹۶۰ بود که هر یک از این کشورها بانک مرکزی خود را تأسیس کردند و به‌تدریج شیلینگ آفریقای شرقی کنار گذاشته شد.

در نتیجه، اسکناس‌هایی مانند نمونه‌ای که امروز در اختیار دارید، به بخشی از تاریخ تبدیل شدند و ارزش آن‌ها به‌تدریج از یک ابزار پرداخت به یک اثر کلکسیونی افزایش یافت.

5 ـ تصویر ملکه الیزابت دوم روی اسکناس‌های 5 و 20 شیلینگ

پرتره ملکه الیزابت دوم بر روی اسکناس‌های ۵ و ۲۰ شیلینگ آفریقای شرقی، نمادی از حاکمیت امپراتوری بریتانیا بر مستعمرات شرق آفریقا بود. این تصویر در سال‌های آغازین سلطنت ملکه و در حدود ۲۷ تا ۳۰ سالگی او تهیه شد و به‌عنوان نشان اقتدار سیاسی و مشروعیت حکومت بریتانیا بر روی اسکناس‌های منتشرشده توسط East African Currency Board نقش بست. امروزه همین پرتره یکی از مهم‌ترین عوامل جذابیت تاریخی و ارزش کلکسیونی این اسکناس‌ها به شمار می‌آید.

الف ـ ملکه الیزابت دوم هنگام ثبت این تصویر چند سال داشت؟

یکی از نخستین پرسش‌هایی که ذهن بسیاری از علاقه‌مندان به این اسکناس را درگیر می‌کند، مربوط به پرتره‌ای است که در مرکز اسکناس دیده می‌شود. این تصویر متعلق به ملکه الیزابت دوم در سال‌های آغازین سلطنت او است؛ دورانی که هنوز امپراتوری بریتانیا یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های سیاسی و اقتصادی جهان به شمار می‌رفت.

ملکه الیزابت دوم در ۲۱ آوریل ۱۹۲۶ متولد شد و پس از درگذشت پدرش، جرج ششم، در ۶ فوریه ۱۹۵۲ به سلطنت رسید. پرتره‌ای که روی اسکناس‌های آفریقای شرقی چاپ شد، بر اساس عکس‌های رسمی اوایل سلطنت تهیه شده است و به مجموعه تصاویر موسوم به "Young Queen Portrait" تعلق دارد؛ تصاویری که بین سال‌های ۱۹۵۳ تا اواخر دهه ۱۹۵۰ روی بسیاری از اسکناس‌ها و تمبرهای مستعمرات بریتانیا مورد استفاده قرار گرفت. با توجه به تاریخ انتشار این سری از اسکناس‌ها، سن ملکه در این تصویر حدود ۲۷ تا ۳۰ سال بوده است. به همین دلیل، چهره‌ای بسیار جوان، آرام و باوقار از او دیده می‌شود؛ تصویری که بعدها به یکی از شناخته‌شده‌ترین پرتره‌های سلطنتی قرن بیستم تبدیل شد.

نکته جالب اینجاست که میلیون‌ها نفر در آسیا، آفریقا، اقیانوسیه و حوزه کارائیب، نخستین بار چهره ملکه الیزابت دوم را نه در روزنامه‌ها، بلکه روی اسکناس‌ها و تمبرهای رسمی مشاهده کردند. از این رو، این پرتره تنها یک تصویر شخصی نبود؛ بلکه ابزاری برای معرفی چهره حاکم جدید امپراتوری بریتانیا به میلیون‌ها نفر از ساکنان مستعمرات محسوب می‌شد.

ب ـ چرا تصویر ملکه روی پول مستعمرات چاپ می‌شد؟

در دنیای امروز، چاپ تصویر شخصیت‌های ملی روی اسکناس‌ها بیشتر جنبه فرهنگی و تاریخی دارد؛ اما در دوران استعمار، این اقدام مفهومی کاملاً سیاسی داشت. امپراتوری بریتانیا بر این باور بود که مردم مستعمرات باید حضور حکومت مرکزی را به‌طور روزمره احساس کنند. یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای تحقق این هدف، قرار دادن تصویر پادشاه یا ملکه روی پول رسمی بود.

هر بار که فردی این اسکناس‌ها را در دست می‌گرفت، در واقع با نماد حاکمیت بریتانیا روبه‌رو می‌شد. به همین دلیل، تصویر ملکه تنها یک عنصر تزئینی نبود؛ بلکه نشانه‌ای از اقتدار سیاسی، مشروعیت حکومت و وحدت امپراتوری به شمار می‌رفت. این سیاست محدود به آفریقا نبود. تقریباً تمام مستعمرات بریتانیا، از هنگ‌کنگ گرفته تا مالایا، قبرس، کارائیب، فیجی و بسیاری از سرزمین‌های دیگر، اسکناس‌هایی با تصویر الیزابت دوم یا دیگر پادشاهان بریتانیا منتشر می‌کردند.

6 ـ نمادها و طراحی اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی

اسکناس‌های ۵ و ۲۰ شیلینگ آفریقای شرقی با بهره‌گیری از طراحی‌های ظریف، نقوش هندسی (Guilloche)، خطوط امنیتی و واترمارک، از پیشرفته‌ترین نمونه‌های چاپ امنیتی دوران خود بودند. تصویر ملکه الیزابت دوم در بخش روی اسکناس، نماد حاکمیت بریتانیا بر مستعمرات شرق آفریقا بود و در کنار آن، عبارت East African Currency Board به‌عنوان مرجع انتشار پول دیده می‌شود. همچنین استفاده از نقش‌مایه‌های گیاهی و تزئینی الهام‌گرفته از طبیعت شرق آفریقا، در کنار چاپ باکیفیت و رنگ‌بندی متمایز، این اسکناس‌ها را به آثاری ارزشمند از هنر طراحی و چاپ اسکناس در قرن بیستم تبدیل کرده است.

الف ـ چرا طراحی این اسکناس‌ها تا این اندازه پیچیده است؟

در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ فناوری چاپ دیجیتال وجود نداشت و جعل اسکناس معمولاً با روش‌های چاپ سنگی یا لیتوگرافی انجام می‌شد. هرچه طراحی اسکناس پیچیده‌تر بود، جعل آن نیز دشوارتر می‌شد. به همین علت، شرکت‌های بزرگ چاپ اسکناس بریتانیا مانند (Thomas De La Rue) از پیچیده‌ترین الگوهای هندسی موسوم به (Guilloche) استفاده می‌کردند؛ نقوشی که حتی امروزه نیز در بسیاری از اسکناس‌های مدرن دیده می‌شوند و همین باعث می‌شد جعل اسکناس دشوار باشد.

ب ـ واترمارک؛ مهم‌ترین ابزار امنیتی اسکناس

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های امنیتی این اسکناس، واترمارک است. واترمارک تصویری است که هنگام قرار گرفتن اسکناس در برابر نور دیده می‌شود و در فرآیند تولید کاغذ ایجاد می‌شود، نه پس از چاپ. در دهه ۱۹۵۰، ساخت چنین کاغذی تنها در اختیار تعداد محدودی از کارخانه‌های تخصصی اروپا بود. به همین دلیل، جعل واترمارک تقریباً غیرممکن محسوب می‌شد و یکی از مطمئن‌ترین روش‌های تشخیص اصالت اسکناس به شمار می‌رفت. برای کلکسیونرهای امروزی نیز سالم بودن واترمارک اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا آسیب‌دیدگی یا دستکاری آن می‌تواند ارزش اسکناس را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

ج ـ چرا رنگ قهوه‌ای برای اسکناس ۵ و آبی برای ۲۰ شیلینگ آفریقای شرقی انتخاب شد؟

در نظام پولی بریتانیا که مستعمرات را در اختیار داشت، هر ارزش اسمی رنگ مشخصی داشت تا مردم، حتی افراد کم‌سواد، بتوانند تنها با نگاه کردن به رنگ اسکناس، ارزش آن را تشخیص دهند.

از سوی دیگر، رنگ قهوه‌ای و آبی در آن دوران از پایداری بالایی برخوردار بود و در برابر نور و رطوبت مقاومت بیشتری نسبت به برخی رنگ‌های دیگر داشت. همین موضوع موجب شد بسیاری از نمونه‌های باقی‌مانده، حتی پس از گذشت بیش از نیم قرن، همچنان رنگ اصلی خود را حفظ کنند. شاید بیجا نباشد اگر در اینجا شما را به مقاله‌ای ارجاع دهیم که پیشتر تحت عنوان تأثیر رطوبت و نور بر اسکناس کلکسیونی به رشته تحریر درآمده است.

7 ـ چرا اسکناس‌های دوره استعمار انگلیس گران هستند؟

اسکناس‌های دوره استعمار بریتانیا، از جمله ۵ و ۲۰ شیلینگ آفریقای شرقی، به دلیل اهمیت تاریخی، کمیابی، تقاضای جهانی و ارزش کلکسیونی از قیمت بالایی برخوردارند. به عنوان مثال، بر اساس معتبرترین منابع بین‌المللی می‌دانیم که یک برگ اسکناس ۲۰ شیلینگ آفریقای شرقی تا ۳۵۰ دلار قیمتگذاری شده است، در حالی که اسکناس ۵ شیلینگ آفریقای شرقی با رقم ۲۵۰ دلار معامله می‌شود. به هر حال، بسیاری از این اسکناس‌ها پس از استقلال کشورهای مستعمره از چرخه پولی خارج و بخش زیادی از آن‌ها امحا شد؛ به همین دلیل، نمونه‌های سالم امروزی بسیار کمیاب هستند و همین کمیابی باعث می‌شود کلکسیونرهای زیرک حاضر باشند برای داشتن چنین اسکناس‌های کمیابی در آلبوم اسکناس خود، رقم‌های بالایی، حتی اگر بالاتر از قیمت جهانی باشند، بپردازند. همچنین طراحی هنرمندانه، چاپ امنیتی باکیفیت، تصویر ملکه الیزابت دوم و ارتباط مستقیم با تاریخ امپراتوری بریتانیا، جذابیت آن‌ها را برای مجموعه‌داران و موزه‌ها دوچندان کرده و موجب شده است این اسکناس‌ها در بازارهای بین‌المللی با ارزش قابل‌توجهی معامله شوند.

الف ـ چه عواملی ارزش اسکناس‌های استعماری را افزایش داده است؟

یکی از سؤالاتی که تقریباً تمام علاقه‌مندان به کلکسیون اسکناس‌های قدیمی می‌پرسند این است که چرا اسکناس‌هایی مانند ۵ شیلینگ و 20 شیلینگ آفریقای شرقی در حراجی‌های بین‌المللی و بازارهای تخصصی کلکسیون با قیمت‌هایی چندین برابر ارزش اسمی خود معامله می‌شوند. پاسخ این پرسش را باید در ترکیب چند عامل تاریخی، اقتصادی و کلکسیونی جست‌وجو کرد.

نخستین عامل، اهمیت تاریخی این اسکناس‌ها است. اسکناس‌های دوره استعمار تنها ابزار پرداخت نبودند؛ بلکه اسناد رسمی حکومت‌های استعماری محسوب می‌شدند. هر اسکناس اطلاعاتی درباره ساختار سیاسی، نظام اقتصادی، روابط بین‌الملل، هنر چاپ و حتی فناوری امنیتی زمان خود در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. به همین دلیل، موزه‌ها، دانشگاه‌ها و مجموعه‌داران بزرگ جهان نیز به گردآوری این آثار علاقه‌مند هستند.

عامل دوم، کمیاب شدن تدریجی این اسکناس‌ها است. پس از استقلال کشورهای آفریقایی در دهه ۱۹۶۰، دولت‌های جدید اسکناس‌های استعماری را از چرخه پولی خارج کردند و بسیاری از آن‌ها جمع‌آوری و امحا شدند. بنابراین، تنها بخش کوچکی از تیراژ اولیه باقی ماند و هر سال نیز تعداد نمونه‌های سالم کمتر می‌شود.

عامل سوم، وضعیت نگهداری است که ما پیشتر در مقاله‌ای با عنوان روش‌های حرفه‌ای نگهداری از اسکناس به آن پرداخته‌ایم. در بازار کلکسیون، کیفیت یک اسکناس نقش تعیین‌کننده‌ای در قیمت آن دارد. اسکناسی که هیچ‌گونه تاخوردگی، پارگی، لکه، ترمیم یا آسیب نداشته باشد و در درجه UNC (Uncirculated) قرار گیرد، ممکن است چندین برابر یک نمونه مشابه در وضعیت متوسط ارزش داشته باشد.

عامل چهارم، ارتباط با شخصیت‌های تاریخی است. وجود تصویر ملکه الیزابت دوم روی این اسکناس باعث شده است که نه‌تنها کلکسیونرهای آفریقا، بلکه علاقه‌مندان به تاریخ سلطنت بریتانیا نیز به دنبال خرید آن باشند. این موضوع دامنه تقاضا را افزایش داده و در نتیجه بر ارزش بازار آن تأثیر گذاشته است.

عامل پنجم، محدود بودن برخی سری‌ها و امضاها است. در میان اسکناس‌های East African Currency Board، برخی سال‌های انتشار، شماره سریال‌ها یا ترکیب امضاها کمیاب‌تر از سایر نسخه‌ها هستند. چنین تفاوت‌هایی ممکن است باعث شود دو اسکناس با ظاهر تقریباً یکسان، قیمت‌هایی کاملاً متفاوت داشته باشند.

8 ـ آیا اسکناس‌ای 5 و 20 شیلینگ هنوز اعتبار قانونی دارد؟

اسکناس‌های ۵ و ۲۰ شیلینگ آفریقای شرقی پس از استقلال کشورهای شرق آفریقا و تأسیس بانک‌های مرکزی ملی در دهه ۱۹۶۰، به‌تدریج از چرخه پولی خارج شدند و اعتبار قانونی خود را از دست دادند. امروزه این اسکناس‌ها دیگر وسیله پرداخت محسوب نمی‌شوند، اما به دلیل ارزش تاریخی، کمیابی و اهمیت کلکسیونی، در میان مجموعه‌داران و موزه‌های سراسر جهان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار هستند.

الف ـ پس از استقلال کشورهای شرق آفریقا چه اتفاقی برای این اسکناس افتاد؟

دهه ۱۹۶۰ نقطه عطفی در تاریخ آفریقا بود. بسیاری از مستعمرات بریتانیا یکی پس از دیگری استقلال یافتند و دولت‌های ملی جدید شکل گرفتند. با استقلال سیاسی، طبیعی بود که هر کشور بخواهد نظام پولی مستقل خود را نیز ایجاد کند. در نتیجه، بانک‌های مرکزی ملی در کشورهایی مانند کنیا، اوگاندا و تانزانیا تأسیس شدند و به‌تدریج اسکناس‌های جدید با نام و نمادهای ملی جایگزین اسکناس‌های 5 و 20 شیلینگ بریتانیا شدند. اسکناس 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی نیز به همین سرنوشت دچار شد. پس از پایان اعتبار قانونی، بخش زیادی از اسکناس‌های موجود توسط دولت‌ها جمع‌آوری و نابود شد.

همین موضوع یکی از دلایل اصلی کمیاب بودن نمونه‌های سالم امروزی است. امروزه این اسکناس دیگر در هیچ کشوری قدرت خرید ندارد؛ اما ارزش تاریخی و کلکسیونی آن بسیار بیشتر از ارزش اسمی 5 و 20  شیلینگ است. در حقیقت، این اسکناس از یک وسیله مبادله به یک سند تاریخی و یک دارایی کلکسیونی تبدیل شده است.

نتیجه‌گیری

اگر اسکناس‌های 5 و 20 شیلینگ آفریقای شرقی را تنها یک وسیله پرداخت متعلق به چند دهه قبل بدانیم، بخش بزرگی از اهمیت واقعی آن را نادیده گرفته‌ایم. این اسکناس‌ها در حقیقت سندی زنده از یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر جهان است؛ دوره‌ای که امپراتوری بریتانیا بر بخش وسیعی از کره زمین حکومت می‌کرد و نظام پولی را به ابزاری برای تثبیت قدرت سیاسی و اقتصادی خود تبدیل کرده بود. این اسکناس نه‌تنها روایتگر تاریخ پول، بلکه بازتاب‌دهنده ساختار استعمار، روابط بین‌الملل، تجارت جهانی و شکل‌گیری اقتصاد مدرن شرق آفریقا نیز هست. حضور تصویر جوان ملکه الیزابت دوم روی آن، نشان‌دهنده آغاز دورانی است که یکی از طولانی‌ترین سلطنت‌های تاریخ بریتانیا آغاز شد؛ سلطنتی که هم‌زمان با فروپاشی تدریجی امپراتوری بریتانیا و استقلال بسیاری از مستعمرات همراه بود. از سوی دیگر، فعالیت شورای پول آفریقا نشان می‌دهد که چگونه یک قدرت استعماری توانسته بود اقتصاد چندین سرزمین را با یک نظام پولی واحد اداره کند. هر اسکناس منتشرشده توسط این نهاد، تنها یک ابزار مبادله نبود؛ بلکه بخشی از یک راهبرد کلان برای کنترل تجارت، سرمایه و جریان پول در منطقه‌ای راهبردی از جهان به شمار می‌رفت.

برای کلکسیونرها نیز این اسکناس چیزی فراتر از یک شیء قدیمی است. کیفیت بالای چاپ، طراحی هنرمندانه، فناوری‌های امنیتی پیشرفته برای زمان خود، کمیابی برخی سری‌ها و ارتباط مستقیم با یکی از مهم‌ترین امپراتوری‌های تاریخ، باعث شده است که اسکناس ۵ شیلینگ آفریقای شرقی جایگاه ویژه‌ای در مجموعه‌های تخصصی جهان داشته باشد. در سال‌های اخیر، علاقه به اسکناس‌های استعماری در بازارهای بین‌المللی افزایش یافته است. پژوهشگران، موزه‌ها و مجموعه‌داران بیش از گذشته به این آثار به چشم اسناد تاریخی نگاه می‌کنند؛ اسنادی که داستان شکل‌گیری مرزهای سیاسی، نظام‌های اقتصادی و تحولات اجتماعی قرن بیستم را روایت می‌کنند. اگر روزی چنین اسکناسی را در دست بگیرید، در واقع تنها یک قطعه کاغذ قدیمی را لمس نمی‌کنید؛ بلکه بخشی از تاریخ امپراتوری بریتانیا، روند استقلال کشورهای آفریقایی، آغاز سلطنت الیزابت دوم و تکامل نظام‌های پولی مدرن را در دستان خود خواهید داشت. شاید همین پیوند عمیق میان تاریخ، سیاست، اقتصاد و هنر چاپ است که باعث شده اسکناس ۵ شیلینگ آفریقای شرقی همچنان یکی از محبوب‌ترین و ارزشمندترین اسکناس‌های کلکسیونی جهان باقی بماند.